29/01/2010 - Een venster op de wereld
Het Vlaams Vredesinstituut stelde vandaag (27/10/2009) een onderzoek naar de actuele staat van buitenlandberichtgeving voor in de Commissie Cultuur, Jeugd, Sport en Media van het Vlaams Parlement. Het onderzoek ‘Een venster op de wereld - De actuele staat van buitenlandberichtgeving: feiten, impact en actieruimte' werd in opdracht van het Vredesinstituut uitgevoerd door onderzoeksgroep M2P van de Universiteit Antwerpen, en is gebaseerd op een grondige literatuurstudie, een nieuwe analyse van alle Vlaamse Tv-journaals in de periode 2003-2008, en diepte-interviews met hoofd- en buitenlandredacteurs.
Aandeel buitenlandberichtgeving in Tv-journaals met een vijfde gedaald
Het aandeel buitenlands nieuws in Het Journaal op VRT en Het Nieuws op VTM is de voorbije zes jaar voor de twee zenders samen met een vijfde gedaald: van 28% van de gemiddelde nieuwsuitzending in 2003 tot 23% in 2008. Daarbij dient wel gezegd dat zich in het begin van de analyseperiode (2003), met het begin van de oorlog in Irak, een bijzondere situatie voordeed. Een tweede kanttekening is dat de terugval na 2003 eerder en in grotere mate plaats vond bij VTM dan bij VRT. Tussen 2003 en 2008 wijdde de openbare omroep gemiddeld net geen derde van de journaalitems aan buitenlands nieuws. Bij het commerciële station belicht één item op vijf het buitenland. In internationaal perspectief brengt de VRT relatief veel buitenlands nieuws, VTM zit net onder het gemiddelde.
Voor de geschreven pers (kranten) bestrijken de meest recente beschikbare data de jaren ‘90, en ook daaruit blijkt een daling van het aandeel buitenlands nieuws.
Buitenlandberichtgeving zit meestal in een beperkt keurslijf
Buitenlands nieuws is in de eerste plaats nieuws over onze buurlanden, en over enkele politieke en militaire grootmachten. Nabijheid in al zijn vormen (geografisch, cultureel, historisch) blijkt een alles dominerende nieuwswaarde te zijn. Andere ‘vreemde' en ‘verre' landen komen slechts incidenteel onder de aandacht, vaak zonder de nodige duiding (bijvoorbeeld in de ‘carrouselformule' in de Tv-journaals). Buitenlands nieuws bespeelt ook een minder divers palet aan thema's dan binnenlands nieuws: het is in de eerste plaats negatief nieuws, met veel aandacht voor oorlog (28%), rampen (16%) en criminaliteit (15%). Tot slot blijken de geraadpleegde bronnen beperkt: buitenlands nieuws wordt voornamelijk aangeleverd door enkele grote nieuwsagentschappen. Bovendien wordt buitenlandberichtgeving, nog meer dan binnenlands nieuws, door de ogen van machthebbers en elites gebracht.
Het toekennen van een lokale invalshoek aan buitenlandse gebeurtenissen (domesticatie) is een manier die meer en meer ingang vindt om buitenlands nieuws te brengen. Domesticatie kan het buitenlands nieuws dichter bij het brede publiek brengen, maar draagt als gevaar in zich dat mensen met een etnocentrische bril naar de wereld kijken.
De maatschappelijke impact van buitenlandberichtgeving is groot
De impact van voldoende kwaliteitsvol buitenlands nieuws -of het gebrek daaraan- is groot, en gezien de groeiende globalisering wint het ‘venster op de wereld' dat de media bieden aan belang. Uit het onderzoek blijkt internationaal nieuws te bepalen wat door maatschappij en politiek als belangrijkste (internationale) problemen wordt gepercipieerd, en wat dus prioritair aandacht verdient. Ook de houding ten opzichte van andere landen wordt door internationaal nieuws beïnvloed. Verder zorgt buitenlandberichtgeving voor meer kennis over internationale thema's, wat op zijn beurt leidt tot minder etnocentrisme, en een gevoel van verbondenheid met het wereldgebeuren. Uit de onderzoeksresultaten blijken mensen die meer aandacht besteden aan buitenlands nieuws, bijvoorbeeld positievere attitudes t.a.v. vrede en geweldloosheid te hebben.
Ook wat bereik betreft, is het belang van nieuws in het algemeen opmerkelijk: de nieuwshonger bij de Vlaamse burger blijkt enorm te zijn: zeven op de tien zegt elke dag naar het nieuws op VRT of op VTM te kijken; en in 2008 beheersten de nieuwsuitzendingen van VTM en VRT ‘s avonds samen meer dan 80% van het marktaandeel, goed voor bijna anderhalf miljoen kijkers.
Het Vredesinstituut meent dat de overheid een zorgplicht heeft
Als oorzaak van de algemene terugtrekking van de nieuwshorizon wordt, ook m.b.t. openbare omroepen, voornamelijk de commercialisering van de mediasector naar voor geschoven. Zo maakt kostenefficiëntie redacties afhankelijk van grote nieuwsagentschappen en wordt weinig aan eigen nieuwsgaring gedaan omdat buitenlands nieuws erg duur is. Bij het keren van de neerwaartse trend van de buitenlandberichtgeving zal het willen en kunnen inzetten van middelen dan ook een belangrijke rol spelen.
Het Vredesinstituut onderschrijft vanzelfsprekend de vrijheid van de pers en onafhankelijkheid van de nieuwsredacties, maar meent dat de overheid haar traditionele onthoudingsplicht kan aanvullen met een zorgplicht. "Rechtstreekse inhoudelijke inmenging op redactievloeren is uit den boze, maar het creëren van afdoende randvoorwaarden voor een kwaliteitsvolle pers biedt wel mogelijkheden", zegt Tomas Baum, directeur van het Vredesinstituut, "Vooral voor buitenlandberichtgeving kan doordachte ondersteuning een stimulans zijn om de burgers een groot - en ook helder - venster op de wereld te bieden". Daarom legde het Vredesinstituut het Vlaams Parlement in de Commissie Media een pakket concrete aanbevelingen voor, bijvoorbeeld aandacht voor het buitenland in de beheersovereenkomst met de VRT, gerichte toekenningsvoorwaarden voor steun voor opleidingen via het protocol met de geschreven pers, en een verhoging van de middelen voor het Fonds Pascal Decroos.
SYNTHESE
KWANTITEIT
- In internationaal perspectief blijkt de nieuwshorizon zich dramatisch terug te trekken sinds de jaren negentig.
- De wereld was ten tijde van de Koude Oorlog met eenvoudige tegenstellingen gemakkelijk voor te stellen. Zonder omvattend kader dat de wereld van zijn complexiteit ontdoet, blijkt het moeilijk voor de media om over het buitenland te berichten.
- Twee elkaar versterkende mechanismen manifesteren zich sinds de jaren negentig: de steeds commerciëlere media-industrie brengt wat de consument wil, en bij het doorsnee publiek bestaat weinig interesse voor buitenlands nieuws.
- Na de aanslagen van 9/11 en met de daaropvolgende oorlog in Irak steeg het aandeel buitenlands nieuws opnieuw. Op grote, nieuwswaardige momenten blijkt het buiten- land immers alsnog in beeld te komen. Ook de buitenlandberichtgeving op de Vlaamse zenders volgt die trend.
- Het aandeel buitenlands nieuws in Het Journaal op VRT en Het Nieuws op VTM is tussen 2003 en 2008 voor de twee zenders samen met een vijfde gedaald: van 28% van de gemiddelde nieuwsuitzending in 2003 tot 23% in 2008. Daarbij dient wel gezegd dat het buitenland in 2003 – met het begin van de oorlog in Irak – bijzonder nieuwswaar-dig was.
- Tussen 2003 en 2005 steeg het aandeel gemengd nieuws (waarin eigen land en het buitenland samen aan bod komen) op VTM en VRT met ongeveer vijf percent, waarna het aandeel stagneerde. Opvallend is dat VTM sinds 2007 meer gemengd dan buiten- lands nieuws brengt.
- Het Journaal op VRT kijkt met een meer internationale bril naar de actualiteit dan Het Nieuws op VTM. Tussen 2003 en 2008 wijdde de openbare omroep gemiddeld net geen derde van het totale journaal aan puur buitenlandse items. VTM heeft een meer lokale focus: slechts één item op vijf belicht het buitenland.
- De vastgestelde resultaten worden bestendigd in internationaal perspectief: VRT blijkt relatief veel buitenland te brengen ten opzichten van zenders in andere landen. VTM trekt meer de kaart van het binnenlandse nieuws, en zit wat buitenlands nieuws betreft net onder het gemiddelde in internationaal perspectief.
- De algemene nieuwshonger bij de burger blijkt groot te zijn: zeven op de tien zegt elke dag naar het nieuws op VRT of op VTM te kijken; en in 2008 beheersten de nieuws- uitzendingen van VTM en VRT ‘s avonds samen meer dan 80% van het marktaandeel, goed voor bijna anderhalf miljoen kijkers.
KWALITEIT
- Buitenlands nieuws is in de eerste plaats nieuws over onze buurlanden, en over politieke en militaire grootmachten. Nabijheid in al zijn vormen (geografisch, cultureel, koloniaal) blijkt een erg, zo niet alles dominerende nieuwswaarde te zijn.
- Het zoeklicht van de media is erg onrustig: het merendeel van ‘vreemde’ en ‘verre’ landen komen maar heel kort en incidenteel onder de aandacht.
- Buitenlands nieuws bespeelt een minder divers palet aan thema’s dan binnenlands nieuws: ook op de Vlaamse televisie is het in de eerste plaats negatief nieuws, met veel aandacht voor oorlog (28%), rampen (16%) en criminaliteit (15%).
- Het toekennen van een lokale invalshoek aan buitenlandse gebeurtenissen (domesticatie) is een manier om buitenlands nieuws ingang te doen vinden, maar draagt als gevaar in zich dat mensen met een etnocentrische bril naar de wereld kijken. Ook VRT en VTM domesticeren op verschillende manieren buitenlands nieuws.
- VRT brengt meer het ‘harde’ buitenland, met de nadruk op institutioneel nieuws en meer aandacht voor internationale politiek. VTM brengt een meer sensationeel buitenland, met aandacht voor beroemdheden, rampen en criminaliteit.
- Wat bronnen betreft, worden redacties meer afhankelijk van grote nieuwsagentschappen en doen ze weinig aan eigen nieuwsgaring, omdat buitenlands nieuws erg duur is. Ook voor VTM en VRT is dat het geval.
- Voor veel wetenschappers en mediacritici staat buitenlands nieuws model voor kwaliteitsvolle journalistiek. Buitenlands nieuws is niet per definitie belangrijk of kwaliteitsvol. Als het aandeel buitenlands nieuws echter systematisch daalt, dan is dat volgens hen een indicatie dat aan de randvoorwaarden voor kwaliteitsvolle journalistiek wordt geraakt.
IMPACT
- In het brede debat over media en maatschappelijk engagement staan de malaise- en mobilisatiestelling tegenover elkaar. Waar de ene groep de media verantwoordelijk stelt voor het dalende sociaal kapitaal en de zin voor ‘goed burgerschap’ in de samenleving, wijst de andere op de positieve effecten van media op kennis en participatie.
- Wat specifiek de impact van buitenlandberichtgeving betreft, blijken individuele factoren invloed te hebben op internationale kennis: aandacht voor buitenlands nieuws, frequent de krant lezen, en een voorkeur voor kwaliteitskranten en de openbare omroep, leiden tot meer kennis over internationale politiek.
- Internationaal nieuws blijkt sterk de publieke agenda te bepalen als het op de perceptie van belangrijke (internationale) problemen aankomt. Ook de houding ten opzichte van landen wordt door internationaal nieuws beïnvloed.
- Kennis blijkt een mediërende effect te hebben: mediaconsumptie leidt via toegenomen kennis tot minder etnocentrisme, en een gevoel van verbondenheid met het wereldgebeuren. Kennis over het reilen en zeilen binnen de internationale samenleving blijkt een belangrijke voorspeller van effectief vredesengagement te zijn.
- Mensen die meer aandacht besteden aan buitenlands nieuws, vinden militair ingrijpen minder snel gerechtvaardigd. De link met de ‘kleine’, inter-persoonlijke vrede is minder duidelijk.
- Mensen die meer aandacht besteden aan buitenlands nieuws blijken meer positieve vredesattituden te hebben: zij vinden oorlog minder een ver van hun bed show, vrede minder een luxethema, en geloven sterker in het feit dat ze zelf een bijdrage kunnen leveren tot een meer vredevolle wereld.
ACTIERUIMTE
- De pers is vrij, en de redactionele onafhankelijkheid dient gevrijwaard te worden. Zowel overheid als journalisten verdedigen daar het belang van, de overheid middels een traditionele onthoudingsplicht.
- Recente debatten maken duidelijk dat de traditionele onthoudingsplicht van de overheid kan evolueren in de richting van een zogenaamde zorgplicht.
- Rechtstreekse inhoudelijke inmenging op redactievloeren is vanzelfsprekend uit den boze, het creëren van afdoende randvoorwaarden voor een kwaliteitsvolle pers kan wel.
Partners
Het Vlaams Vredesinstituut
Print
Independent Films in Progress (IFIP)
Dit project heeft tot doel om voor de onafhankelijke filmsector een platform te creëren dat functioneert als een ‘virtuele coöperatieve’, die de realisatie van een onafhankelijke productie ondersteunt en waar de producenten terecht kunnen met wilde ideeën en concrete projectresultaten.
lees meerAn interdisciplinary research project on FLEmish E-publishing Trends (FLEET)
FLEET (Flemish e-publishing trends) is een interdisciplinair project, dat wordt gefinancierd door het IWT in het kader van het programma ter ondersteuning van Strategisch Basisonderzoek (SBO). Het onderzoeksconsortium bestaat uit junior en senior onderzoekers uit de sociaal-wetenschappelijke, juridische en economische departementen van de VUB, KULeuven, UGent en het Nederlandse onderzoeksbureau Infonomics/ECDC.
lees meer
Een beheerder staat in voor opvolging, validatie en correcte plaatsing van de ‘content’ in de website.
